«Κρυπτοχριστιανοί: Η Ζωή τους στον Πόντο» από τον Θεοφάνη Λάζαρη

      Σε περιοχές με Κρυπτοχριστιανούς και Μουσουλμάνους ήταν αναγκαία η παρουσία των Κρυπτοχριστιανών στα τζαμιά ώστε να μην κινούν τις υποψίες για την πραγματική τους πίστη. Ακόμη όμως και κατά τη διάρκεια της παρουσία τους στο τζαμί η κρυφή τους προσευχή απευθύνονταν στον ένα κι αληθινό Θεό της ορθοδόξου πίστεως μας. Τα μέτρα προφύλαξης ήταν επαυξημένα κατά τη διάρκεια τέλεσης βαπτίσεως, γάμου ή κηδείας. Τα μέρη της προσευχής τους ήταν κρυφά, υπόγεια κι απρόσιτα. Σε αρκετές περιπτώσεις όταν ο μουλάς μιας περιοχής ήταν κρυπτοχριστιανός κάτω από το τζαμί υπήρχε κτισμένος υπόγειος ναός. Το γεγονός αυτό υποδεικνύει την αμέριστη αλληλεγγύη μεταξύ Χριστιανών και Κρυπτοχριστιανών που διευκόλυνε τις συνθήκες διαβίωσης εις ότι αφορά τα θρησκευτικά καθήκοντα αλλά και σε άλλους τομείς της καθημερινότητας.

      Οι Κρυπτοχριστιανοί τηρούσαν επακριβώς τις περιόδους των νηστειών. Όταν ήθελαν να βαπτίσουν ένα παιδί το όνομα του ήταν μυστικό. Το παιδί μάθαινε το όνομα του όταν μεγάλωνε προκειμένου να μην το φανερώσει σε μικρή ηλικία λόγω της παιδικής του αθωότητας. Όταν ένα χωριό δεν είχε ιερέα έπαιρναν το παιδί νύχτα και το πήγαιναν σε γειτονικό χωριό ή σε κοντινό μοναστήρι για να το βαπτίσουν. Ο γυρισμός όμως έπρεπε να γίνει πριν χαράξει για να μην κινήσουν τις υποψίες με την απουσία τους. Όλα αυτά βέβαια γίνονταν με προηγούμενη μυστική συνεννόηση με τον ιερέα  ή τον μοναχό που θα τελούσε τη βάπτιση.

       Κατά την πρώτη περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας οι Κρυπτοχριστιανοί πάντρευαν τα παιδιά τους αποκλειστικά με παιδιά Κρυπτοχριστιανών προκειμένου να μην προδοθεί το μυστικό της πίστεως τους. Στις πόλεις όπου η γνωρίμια μεταξύ Κρυπτοχριστιανών ήταν δυσκολότερη έλυναν το πρόβλημα με αρραβώνα των παιδιών τους σε πολύ μικρή ηλικία και ακολούθως τα πάντρευαν νέα αφού  βέβαια γνώριζαν καλά την οικογένεια με την οποία θα πάντρευαν το παιδί τους. Όταν μια οικογένεια μουσουλμάνων ζητούσε παιδί χριστιανικής οικογένειας για γάμο έπρεπε να βρεθεί μια δικαιολογία, προς αποφυγή παρεξηγήσεων, για άρνηση της πρότασης ιδιαίτερα όταν το κορίτσι ήταν από χριστιανική οικογένεια. Στην περίπτωση αυτή η οικογένεια ζητούσε τη βοήθεια του τοπικού ιερέα προκειμένου να βρεθεί γαμπρός Κρυπτοχριστιανός είτε από το ίδιο χωριό είτε από κοντινή περιοχή. Διαφορετικά ήταν τα πράγματα αν ένας άνδρας Κρυπτοχριστιανός  ήθελε να παντρευτεί μία Τουρκάλα. Η λύση ήταν η προσχώρηση της γυναίκας στη χριστιανική πίστη ή η καταφυγή σε μοναστήρι ως άλλη μέθοδος εκχριστιανισμού. Αν η υπόθεση δεν είχε κατάληξη το γάμο (σπάνια) ο άνδρας έπρεπε να εγκαταλείψει την περιοχή για ν΄ αποφύγει την καταδίωξη από τη μουσουλμανική οικογένεια. Στις περισσότερες περιπτώσεις όμως το κορίτσι ενέδιδε κρατώντας μυστική την ιδιότητα της ως Κρυπτοχριστιανή ιδιαίτερα αν είχε προηγηθεί απαγωγή.

      Δυσκολίες είχε και η τέλεση της κηδείας. Όταν πέθαινε ένας Κρυπτοχριστιανός  καλούνταν ένας ιερέας από περιοχή που δεν ήταν γνωστός και μάλιστα λίγο πριν τον επικείμενο θάνατο του Κρυπτοχριστιανού. Ο ιερέας έρχονταν νύχτα χωρίς ράσα και διάβαζε τη νεκρώσιμη ακολουθία στο σπίτι του νεκρού. Την επόμενη μέρα γίνονταν η νεκρώσιμη ακολουθία με τα μωαμεθανικά έθιμα για να μην υπάρχουν αντιδράσεις από τον τοπικό μωαμεθανικό πληθυσμό. Αν δεν υπήρχε δυνατότητα να έλθει ιερέας από άλλη περιοχή την  τέλεση της νεκρώσιμης ακολουθίας έκανε μυστικά ο ντόπιος ιερέας στο ναό την ώρα που ο νεκρός θάβονταν στο μωαμεθανικό νεκροταφείο. Άλλες φορές ο τοπικός ιερέας πήγαινε στον τάφο του νεκρού μόνος υπό άκρα μυστικότητα και διάβαζε τη νεκρώσιμη ακολουθία. Μ’ ένα τέχνασμα, όπου ήταν εφικτό, προωθείτο η εξής διαδικασία. Ο χότζας του χωριού προσκαλούνταν από κρυπτοχριστιανική οικογένεια γειτονικού χωριού  προκειμένου ανενόχλητοι οι Κρυπτοχριστιανοί να τελέσουν στο χωριό τη νεκρώσιμη ακολουθία με τον ιερέα τους.

      Αδιαπραγμάτευτη ήταν η σημασία που έδιναν οι Κρυπτοχριστιανοί στο μυστήριο της Θείας Κοινωνίας. Η λήψη της Θείας Κοινωνίας γίνονταν είτε μυστικά κατά τη διάρκεια των ιερών ακολουθιών είτε πηγαίνοντας στη δουλειά τους για να περνούν απαρατήρητοι. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην περίπτωση κατά την οποία μια κρυπτοχριστιανική οικογένεια δέχονταν πρόσκληση για φαγητό από μουσουλμανική οικογένεια για να κάνουν μυστικά το σταυρό τους χάϊδευαν σταυροειδώς τα γένεια ή το πηγούνι.

      Η ψυχική και πνευματική πίεση για τους Κρυπτοχριστιανούς υπό αυτές τις συνθήκες ήταν πολύ μεγάλη. Η προσήλωση τους όμως στην πίστη, η Θεία Κοινωνία και η καρδιακή τους προσευχή, τους χάριζε την απαραίτητη υπομονή, την μεταξύ τους αγάπη κι αλληλεγγύη ώστε να ξεπερνούν τα εμπόδια που συναντούσαν κατά την τέλεση των θρησκευτικών καθηκόντων. Το παράδειγμα τους μπορεί και πρέπει ν’ αποτελέσει φωτεινό οδοδείκτη,  προκειμένου ν’ αξιολογήσουμε σωστά όλα όσα η Χάρη του Κυρίου μας παρέχει, ώστε τη ζωή μας να τη σκεπάζει το έλεος Του, σε μια εποχή με πολύπλευρη προσπάθεια ισοπέδωσης ηθών και αξιών.

Θεοφάνης Λάζαρης

Πηγή: Οι Εξισλαμισμοί της Μικράς Ασίας και οι Κρυπτοχριστιανοί του Πόντου.
Κωνσταντίνος Φωτιάδης, Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη