«Το Θέατρο στη Ζωή μας | Μέρος IΧ» από τον Δημήτρη Κατσαφάνα

α. Η Μοίρα, η Ειμαρμένη.

Στην αρχαία τραγωδία ο άνθρωπος συνήθως τιμωρείται χωρίς να ξέρει ο ίδιος γιατί. Τιμωρείται π.χ. για μια άστοχη ενέργειά του, για πράξη που έκαμε χωρίς να το θέλει. Τιμωρείται για κάποιο σοβαρό ολίσθημα, «δι’ ἀκούσιον ἁμαρτίαν», για ασέβεια π.χ. κατά του θείου, για καταπάτηση της θείας δικαιοσύνης ή για παραμέληση σοβαρών καθηκόντων προς τους θεούς, προς τους νεκρούς, προς τους άγραφους νόμους κ.λπ. Ο Αγαμέμνων, χωρίς να το ξέρει, σκοτώνει το ιερό ελάφι της Αρτέμιδος, ο Οιδίποδας σκοτώνει τον Λάιο χωρίς να ξέρει ότι αυτός είναι ο πατέρας του. Η Αντιγόνη, ο Ορέστης, κατά βάθος τιμωρούνται για αμαρτήματα των προγόνων τους. Πολλές φορές, κατά την ηθική των αρχαίων αντίληψη, «ο άνθρωπος δεν είναι υπεύθυνος για τις (κακές) πράξεις του, αλλά ο Ζευς και η Μοίρα, οι Ερινύες, η Αρά και η Άτη τον εξωθούν στο κακό και κατόπιν τον τιμωρούν αμείλικτα. Το θείο, εξάλλου, είναι ένα από τα κίνητρα της αρχαίας τραγωδίας. Για τους τραγικούς, το θείο απαιτεί ερμηνεία, προσπάθεια να εξερευνήσουν τη μυστηριώδη φύση του. Ο χορός π.χ. στον Αγαμέμνονα του Αισχύλου προσεύχεται στο Δία, «όποιος τέλος πάντων και αν είναι αυτός». (Ζεύς, ὅστις πότ’ ἐστιν. στ. 160). Ο Δίας, η Αφροδίτη, ο Διόνυσος είναι «θηριώδεις και απρόβλεπτες δυνάμεις, πέρα από την ανθρώπινη αντίληψη», κατά τη διατύπωση του Adrian Poole. Η καταγωγή των σκοτεινών αυτών θεών έχει ανατολική την προέλευση σε προϊστορικούς-μυθικούς χρόνους. Οι Έλληνες τους παρέλαβαν και τους εξημέρωσαν. Με την τέχνη τους, τους παρέστησαν με ιδανική την ανθρώπινη μορφή.

Η ηθική βάση, πάντως, πάνω στην οποία στηρίζεται η αντίληψη της τιμωρίας των ανθρώπων, που εξωθούνται στο κακό ή και τελείως αθώων, είναι ότι το έγκλημα τιμωρείται (πβ. το ηθικό σχήμα: έγκλημα και τιμωρία). Η τραγωδία παρουσιάζει καταστάσεις στις οποίες κυριαρχεί η ανάγκη να αποδοθούν ευθύνες, γιατί είναι βαθύτατος ο πόθος για Δικαιοσύνη, για τάξη και αρμονία στον κόσμο. Πρέπει, λοιπόν, να δοθεί μια απάντηση στο ερώτημα ποιος φταίει. Ποιος διέπραξε το «έγκλημα», ποιος «έσφαλε», ποιος «αμάρτησε»; Όπως παρατήρησε ο Αριστοτέλης, η τραγωδία μάς δείχνει το τι κάνουν οι άνθρωποι, την επιτυχία και την αποτυχία, την ευτυχία και τη δυστυχία, την καλή και την κακή τύχη. Δεν μας δείχνει η τραγωδία άμεσα, αν οι άνθρωποι που απολαμβάνουν την ευτυχία ή υπομένουν τα δεινά, είναι «καλοί» και «κακοί». Μας δείχνει όμως, βαθύτερα, ποιοι είμαστε απ’ αρχής, έξω δηλαδή από τον κοινωνικό μας εθισμό, τη μόρφωσή μας κ.λπ. Ξεσκεπάζει τα ανεξερεύνητα βάθη της ανθρώπινης ύπαρξης. Έτσι που μας κάνει να αναρωτιόμαστε, κατά τη διατύπωση του Άρθουρ Μίλλερ, «όχι από τι υλικό είμαστε φτιαγμένοι, αλλά και για το ποιοι είμαστε». Γιατί σίγουρα, λέει ο ίδιος, «είμαστε κάτι παραπάνω από αυτό με το οποίο είμαστε φτιαγμένοι».

Και τιμωρείται ο άνθρωπος, όπως είπαμε, «δι’ ἁμαρτίαν ἀκούσιον», για «σφάλμα», για «λάθος». Ο Ιππόλυτος, π.χ., τιμωρείται από την Ήρα, γιατί συμπαραστάθηκε στις τελευταίες ώρες του Ηρακλή, ο Οιδίποδας διαπράττει το διπλό «σφάλμα» καθώς σκοτώνει τον πατέρα του και παντρεύεται τη μητέρα του. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τον Ορέστη που σκοτώνει τη μητέρα του, ή με τη Μήδεια, τον Ηρακλή, και την Αγαύη που σκοτώνουν τα παιδιά τους ή, τέλος, με τον Κρέοντα στην Αντιγόνη που αρνείται την ταφή του Πολυνείκη.

Η μοίρα, πάντως, στους Έλληνες δεν ήταν ταυτόσημη με την τυφλή και αυθαίρετη τύχη, όπως στους Ασιάτες, αλλά έχει ηθικό και θρησκευτικό περιεχόμενο, ανθρώπινη αγωνιστική διάσταση. Η παντοδυναμία της περιορίζεται από την ελευθερία του ανθρώπου. Όταν στην Τραγωδία μιλάμε για ελευθερία, δεν την εννοούμε μόνο ως μια ιδεολογική-πολιτική κατάκτηση, αλλά κυρίως ως μεταφυσική, οντολογική, αρχέγονη ελευθερία, σύμφυτη με το ανθρώπινο πνεύμα. Έχει σωστά ειπωθεί ότι η τραγωδία είναι το δράμα της μεταφυσικής ελευθερίας.

Ελευθερία ουσιαστικά, στη ριζική της σύλληψη, δεν είναι τα λεγόμενα ατομικά δικαιώματα, που τελικά διατύπωσε η άχρωμη λογική  μας. Δεν είναι ένα διανοητικό κατασκεύασμα. Θυμηθείτε τον αγώνα των Ελεύθερων Πολιορκημένων του Σολωμού και θα καταλάβετε καλύτερα γιατί το λέμε αυτό, γιατί η ελληνική Ελευθερία δεν ήταν τόσο μια διανοητική φιλοσοφική σύλληψη, κάτι το αφηρημένο, αλλά ενδόμυχη βίωση, θεότητα ελληνική όλο νιότη και φρόνηση. Τώρα, αν είναι εσωτερικά ο άνθρωπος απόλυτα ελεύθερος να αποφασίζει ή όχι, τούτο είναι πρόβλημα που τέθηκε συστηματικά στους νεώτερους χρόνους.

(Για την αντιγραφή Παναγιώτης Ζηρίνης)

(Συνεχίζεται)