«Το Θέατρο στη Ζωή μας | Μέρος VΙ» από τον Δημήτρη Κατσαφάνα

Για λόγους μεθοδικούς, για να διευκολύνω τον αναγνώστη, θα ήθελα να έχει πρώτα μια κάπως συνολικότερη ιδέα της ιστορικής διαδρομής της θεατρικής δημιουργίας και ύστερα να τοποθετήσουμε το κύριο θέμα μας, που είναι η αττική Τραγωδία και Κωμωδία.

Έχουμε πολλές φάσεις Θεάτρου, γιατί το πνεύμα του ανθρώπου δεν εφησυχάζει σε μια παγιωμένη και απολιθωμένη μορφή ζωής, γιατί καμιά τέχνη και κανένας πολιτισμός δεν τα εξάντλησε όλα. Το πνεύμα του ανθρώπου αναδημιουργεί και αναθεμελιώνει τον κόσμο, ιδρύοντας έτσι έναν άλλο κόσμο, δίπλα στον υπαρκτό, τον κόσμο της Ιδέας και της Αλήθειας.

Θέατρα υπήρχαν και πρωτύτερα στα θεοκρατικά και δεσποτικά καθεστώτα στην Ανατολή και αλλού. Αλλά εκεί το θέατρο χρησιμοποιήθηκε για επίδειξη δύναμης του κυριάρχου. Στους Σουμέριους π.χ., στην Αίγυπτο, στην Αρχαία Κίνα, δεν υπάρχει ο άνθρωπος ως άνθρωπος, ως συνείδηση, παρά μόνο σαν δούλος σε σχέση με τον κυρίαρχο. Στα χέρια του δυνάστη η θρησκεία, η τέχνη δεν χρησιμοποιήθηκαν παρά  μόνο σαν όργανο για να προωθήσει την τυραννία και την υποταγή.

Χωρίς τον έντονο αντιθετικό διάλογο, χωρίς την αμφισβήτηση, τη διαμαρτυρία του ανθρώπου απέναντι σε ό,τι τον αρνείται, θέατρο δεν υπάρχει. Γι’ αυτό και το θέατρο γεννήθηκε στην αρχαία Ελλάδα, αλλά ανδρώθηκε και άνθισε ειδικά κάτω από τον Υμηττό στις αρχές του πέμπτου αιώνα, τον αιώνα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Όπου και να βρεθείς στην Ελλάδα και ένα αρχαίο θέατρο. Όπου και να βρεθείς στην αρχαία Αίγυπτο, μνημεία νεκρών, οι Πυραμίδες. Οι εξαθλιωμένοι, οι τυραννισμένοι δεν παίζανε, δεν χαίρονταν. Αναζήτησαν τη λύτρωση στη λατρεία του θανάτου.

Τί είναι εκείνο που διακρίνει το πνεύμα το ελληνικό από κάθε τι που προϋπήρξε κι από κάθε τι που επακολούθησε; Πολλά. Ο Νους που έβαλε τάξη στο χάος της ψυχής. Μα το πιο απλό ήταν η αντίληψη να χαίρεσαι τη ζωή. Να βρίσκεις όμορφο τον κόσμο και άξιο να τον ζεις. Όσοι παραβλέπουν αυτό το στοιχείο, έλεγε πριν από μερικές δεκαετίες η Αμερικανίδα φιλόλογος Ήντιθ Χάμιλτον, δεν θα καταλάβουν ποτέ τους πώς ακριβώς συνέβη το ελληνικό θαύμα. Ωστόσο, ο λαός των Ελλήνων είχε πονέσει, όσο κανένας έως τότε λαός. Στη ζωή του τα χρώματα θα τα βρεις ή μαύρα ή λευκά. Ποτέ γκριζόμαυρα. Ήξεραν πως η ζωή είναι γλυκόπικρη.

Υπάρχει, λοιπόν, εδώ μια μακρά δυναμική της παράδοσης. Το νεώτερο θέατρο βασίστηκε σ’ αυτή την παράδοση ή τουλάχιστον σε ένα μέρος από τις δοκιμασμένες μορφές της. «Θα μπορούσα να ισχυριστώ», λέει ο Κώστας Γεωργουσόπουλος, «πως στα χρόνια μας το θέατρο δεν κάνει τίποτε άλλο από το να επεξεργάζεται, να σχολιάζει και να εκθέτει σε δοκιμασία τις παλιές φόρμες».

Το θέατρο, από την ελληνική αρχαιότητα, πέρασε από πολλές φάσεις, από διαφορετική κάθε φορά οπτική και σκεπτικό. Υπάρχουν πισωγυρίσματα στην κίνηση του πολιτισμού. Και «δεν υπάρχει πιο δύσκολη πορεία προς τα εμπρός από την επιστροφή στις αυθεντικές πηγές του λόγου», μας υπενθυμίζει ο Μπρεχτ. Ο ανθρωπισμός, η αλήθεια, η ελευθερία, η δικαιοσύνη, είναι μεγάλες δυνάμεις, είναι η ψυχή του πολιτισμού, της οποίας αντανάκλαση, σε πρακτικό-καλλιτεχνικό επίπεδο, είναι το θέατρο.

(Για την αντιγραφή Παναγιώτης Ζηρίνης)  

(Συνεχίζεται)