«Αντί Προλόγου: Για το Θέατρο» από τον Δημήτρη Κατσαφάνα

Θέατρο. Να μια λέξη με μακρά σταδιοδρομία. Τόπος μικρός σαν μια μεγάλη αγκαλιά που χωράει όλη την ανθρωπότητα. Όλους εμάς, ηθοποιούς – θεατές, μας εμπλέκει σ’ ένα δεσμό αμοιβαιότητας, μας μπάζει στο «παιχνίδι» του Κόσμου, όπου παίζεται η τύχη του ανθρώπου. Με τη δύναμη μιας γλώσσας αποκαλυπτικής παρά λογικής επιχειρηματολογίας, μας παρουσιάζει μια πλασματική μορφή ζωής με όλα τα χαρακτηριστικά της πραγματικής, κρατάει σε εγρήγορση το στοχασμό, μεταβάλλει και ανυψώνει τη ζωή. Κι αυτό, γιατί ο άνθρωπος προχωρεί με μια ερώτηση και μια απάντηση στα προβλήματα της ζωής, γιατί πάντα νιώθει την ανάγκη να σπάσει τον κύκλο στον οποίο είναι κλεισμένος και να συναντήσει έναν άλλο άνθρωπο, γιατί η αμοιβαιότητα με τον άλλο είναι ανάγκη υπαρξιακή. 

Όταν είμαστε χαμηλά, σε μια πεδιάδα, δεν βλέπουμε μακριά, είμαστε αιχμάλωτοι του στενού χώρου. Πρέπει να ανηφορίσουμε, να πάμε στα ψηλώματα, όπου ανοίγεται στα έκπληκτα μάτια μας η απεραντοσύνη της πεδιάδας. Πρέπει να αποσπαστούμε από τον κύκλο της πεζής καθημερινότητας για να αξιωθούμε το φωτισμό, τη συγκίνηση και την πνευματική πλήρωση. Και μέσα από άλλους δρόμους, βέβαια, ο άνθρωπος βαθαίνει και πλουτίζει την ύπαρξή του, αλλά και με την καλλιτεχνική εμπειρία και κατεξοχήν με το θέατρο.

Η τέχνη του θεάτρου είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στις συνθήκες του περιβάλλοντος που καθορίζουν τους τρόπους της μεταβολής της κοινωνικής ζωής. Στη γλώσσα του, στη θεατρική δράση, αντανακλάται, άμεσα ή έμμεσα σε κάθε εποχή, η εικόνα του ανθρώπινου βίου. Είναι, αν προτιμάτε, ο σεισμογράφος της κοινωνίας. Η διαδικασία αυτή που ενώνει τη μόρφωση με την αλήθεια, αυτή η περιαγωγή όλης της ψυχής, για να χρησιμοποιήσω μια πλατωνική έκφραση, ουσιαστικά είναι μια πορεία του ανθρώπου, είναι μια τροποποίηση του ορίζοντα της συνείδησής του. Αυτή τη μεταβολή ονομάζουμε πραγματική παιδεία. Γιατί τελικά παιδεία, αληθινή μόρφωση, είναι ένα πέρασμα από το φαινομενικό στο ουσιαστικό, από την απαιδευσία, στο φωτισμό του ανθρώπου. Το θέατρο, λοιπόν, ο χώρος που βρεθήκαμε ηθοποιοί και θεατές, είναι και μια από τις σοβαρότερες λειτουργίες της παιδείας, από τις σημαντικότερες ανάγκες του ανθρώπου, γιατί στα θεμελιακά γεγονότα της ζωής δεν μπορεί να είναι μόνος.

Είπαμε μόλις ότι η τέχνη του θεάτρου είναι και μια από τις σοβαρότερες λειτουργίες της παιδείας, και σπεύδουμε να γίνουμε σαφέστεροι. Δεν πρόκειται, φυσικά, για εκπαίδευση, για μια προγραμματισμένη συστηματική παιδεία επάνω σε εθνικά, ηθικά, πολιτικά προβλήματα. Τα θεμελιακά προβλήματα της ζωής, που απαιτούν απεγνωσμένα λύση, τις συνέπειες, τους κινδύνους, όλα αυτά η υψηλή τέχνη τα αναπλάθει με ανάλογο καλλιτεχνικό παλμό. Τα εμφανίζει σαν αισθητικά δημιουργήματα, στα οποία περικλείεται ο πολυμέτωπος αγώνας του ανθρώπου, στις κύριες όμως, στις ουσιαστικές φάσεις του. Η αληθινή τέχνη διώχνει την αυθαιρεσία, τον κυνισμό. Μέσω της ομορφιάς οδηγείται ο άνθρωπος στη σκέψη, στην αλήθεια. Επαναφέρεται, όπως είπε ο Φρήντριχ Σίλλερ, ο πνευματικός άνθρωπος στην ύλη, στον κόσμο των αισθήσεων, στην ουσία του προβλήματος με τον ευχάριστο, τον αρμονικό λόγο, «ἡδυσμένῳ λόγῳ», όπως παρατήρησε ενωρίς ο Αριστοτέλης.

Η αισθητική ομορφιά, βλέπετε, συνάπτει τις δύο αντίθετες καταστάσεις, το αίσθημα και τη νόηση. Γιατί η τέχνη, το αρχαίο Δράμα, το κορυφαίο αυτό καλλιτεχνικό είδος, η φιλοσοφία και με ένα λόγο ο ελληνικός πολιτισμός γίνονται η αποκάλυψη του ανθρώπου, είναι η ελευθερία, η προσπάθεια να αποκρούσει κάθε αναγκαιότητα και να δώσει ένα νόημα, ένα πρόσωπο στην πορεία του ανθρώπου. 

(Συνεχίζεται)

(Για την αντιγραφή Παναγιώτης Ζηρίνης)