Σε αυτή τη βαθύτερη Σπάρτη ανήκουν δύο μεγάλες μορφές. Ο Τυρταίος και ο Τέρπανδρος.

Ο Τυρταίος ήταν η φωνή που ξυπνούσε τη Σπάρτη. Ο ποιητής που δεν έγραφε για να στολίσει τον λόγο, αλλά για να σηκώσει ψυχές. Ο λόγος του δεν ήταν απλή ποίηση. Ήταν κάλεσμα ευθύνης. Ήταν φλόγα. Ήταν δύναμη. Ήταν η φωνή που έλεγε στον Σπαρτιάτη ότι η πόλη δεν σώζεται με αδιαφορία, ούτε με φόβο, ούτε με σιωπή. Σώζεται με φρόνημα, με θυσία, με ενότητα και με αίσθηση καθήκοντος.

Ο Τυρταίος δεν κρατούσε μόνο λύρα. Κρατούσε την ψυχή της Σπάρτης στα χέρια του. Με τον λόγο του έκανε τον πολίτη να θυμάται ποιος είναι, από πού έρχεται και τι οφείλει να υπερασπιστεί. Γι’ αυτό και δεν πρέπει να τον βλέπουμε σαν μια μακρινή αρχαία μορφή. Πρέπει να τον βλέπουμε σαν σύμβολο αφύπνισης. Σαν μια φωνή που εξακολουθεί να ρωτά τη σημερινή Σπάρτη.

Πού είναι το φρόνημά σου; Πού είναι η ευθύνη σου; Πού είναι η δύναμη να σηκωθείς;

Δίπλα στον Τυρταίο στέκεται ο Τέρπανδρος. Όχι ως πολεμική κραυγή, αλλά ως μουσική τάξη. Ως ρυθμός, ως αρμονία, ως πολιτισμός. Αν ο Τυρταίος ήταν η φωνή που εμψύχωνε, ο Τέρπανδρος ήταν η μουσική που συντόνιζε. Ήταν εκείνη η δύναμη που έδειχνε ότι μια πόλη δεν χρειάζεται μόνο γενναίους ανθρώπους, αλλά και καλλιεργημένες ψυχές. Γιατί η Σπάρτη δεν μπορεί να είναι μόνο πέτρα, μέταλλο και ανάμνηση. Πρέπει να είναι και λόγος. Πρέπει να είναι και μέτρο. Πρέπει να είναι και μουσική. Πρέπει να είναι και παιδεία.

Ο Τέρπανδρος θυμίζει ότι ο πολιτισμός δεν είναι διακόσμηση. Είναι θεμέλιο. Δεν είναι κάτι που μπαίνει στην άκρη, όταν τελειώσουν τα άλλα. Είναι αυτό που δίνει μορφή στα άλλα. Χωρίς πολιτισμό, η δύναμη γίνεται σκληρότητα. Χωρίς μέτρο, η εξουσία γίνεται αυθαιρεσία. Χωρίς μουσική ψυχή, η πόλη χάνει τον ρυθμό της.

Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο δίδαγμα για τη σημερινή Σπάρτη. Δεν αρκεί να λέμε ότι έχουμε ιστορία. Πρέπει να τη δείχνουμε. Δεν αρκεί να λέμε ότι είμαστε απόγονοι μεγάλων ανθρώπων. Πρέπει να στεκόμαστε αντάξιοι αυτής της κληρονομιάς. Δεν αρκεί να αναφέρουμε ονόματα. Πρέπει να τα κάνουμε μνήμη ζωντανή μέσα στην πόλη.

Ο Τυρταίος και ο Τέρπανδρος δεν πρέπει να μένουν κλεισμένοι σε βιβλία, σε υποσημειώσεις και σε ξεχασμένες αναφορές. Πρέπει να βγουν στον δημόσιο χώρο. Να γίνουν μνημεία. Να γίνουν σημεία αναφοράς. Να γίνουν εικόνες που θα βλέπει ο κάτοικος και ο επισκέπτης και θα καταλαβαίνει ότι βρίσκεται σε μια πόλη που δεν έχει μόνο ένδοξο παρελθόν, αλλά μπορεί να αποκτήσει και σοβαρό μέλλον.

Ένα μνημείο του Τυρταίου δεν θα είναι απλώς μια πέτρα στη λεωφόρο. Θα είναι υπενθύμιση. Θα λέει στη Σπάρτη ότι χρειάζεται ξανά φωνή. Φωνή καθαρή, γενναία, υπεύθυνη. Ένα μνημείο του Τέρπανδρου δεν θα είναι απλώς τιμή σε έναν μουσικό της αρχαιότητας. Θα είναι μήνυμα ότι η πόλη χρειάζεται ξανά ρυθμό, αρμονία, παιδεία και πολιτιστικό βάθος.

Γιατί πόλη χωρίς φωνή σωπαίνει. Και πόλη χωρίς ρυθμό χάνει τον βηματισμό της.

Η σημερινή Σπάρτη έχει ανάγκη και από τα δύο. Έχει ανάγκη από τον Τυρταίο, για να ξυπνήσει το φρόνημά της. Έχει ανάγκη από τον Τέρπανδρο, για να ξαναβρεί την αρμονία της. Έχει ανάγκη από λόγο που δεν φοβάται και από πολιτισμό που δεν είναι πρόχειρη εκδήλωση, αλλά μόνιμη ταυτότητα.

Αν θέλουμε πραγματικά να μιλάμε για ανάπτυξη, δεν γίνεται να αγνοούμε αυτά τα πρόσωπα. Αν θέλουμε να δώσουμε ψυχή στην πόλη, πρέπει να ξαναφέρουμε μπροστά εκείνους που έδωσαν ψυχή στη Σπάρτη. Όχι με μεγάλα λόγια και περαστικές φιέστες, αλλά με έργα που μένουν.

Η Σπάρτη δεν έχει ανάγκη μόνο από δρόμους, πλατείες και καθημερινές παρεμβάσεις. Αυτά είναι απαραίτητα. Αλλά έχει ανάγκη και από σύμβολα. Από μνημεία που θα μιλούν. Από σημεία που θα εκπαιδεύουν. Από μορφές που θα θυμίζουν σε όλους ότι αυτή η πόλη κάποτε δεν ακολουθούσε την ιστορία. Τη δημιουργούσε.

Ο Τυρταίος ήταν η φωνή της Σπάρτης. Ο Τέρπανδρος ήταν ο ρυθμός της ψυχής της. Και ίσως σήμερα, περισσότερο από ποτέ, η Σπάρτη χρειάζεται ξανά και φωνή και ρυθμό. Χρειάζεται φωνή για να ξυπνήσει. Χρειάζεται ρυθμό για να προχωρήσει. Χρειάζεται μνήμη για να σταθεί. Χρειάζεται όραμα για να μη χαθεί. Γιατί η ιστορία δεν τιμάται μόνο όταν την αναφέρουμε. Τιμάται όταν την κάνουμε οδηγό. Και η Σπάρτη, αν θέλει να πάψει να κοιμάται μέσα στη μεγάλη της σκιά, πρέπει να ξανακούσει τη φωνή του Τυρταίου και τον ρυθμό του Τέρπανδρου. Όχι για να επιστρέψει στο χθες. Αλλά για να βρει επιτέλους τον δρόμο της προς το αύριο.

Ο ΤΥΡΤΑΙΟΣ ΔΕΝ ΘΑ ΥΜΝΟΥΣΕ ΤΗΝ ΑΔΡΑΝΕΙΑ ΤΗΣ ΣΠΑΡΤΗΣ. ΘΑ ΤΗΝ ΚΑΛΟΥΣΕ ΝΑ ΣΗΚΩΘΕΙ.  Ο ΤΕΡΠΑΝΔΡΟΣ ΔΕΝ ΘΑ ΤΡΑΓΟΥΔΟΥΣΕ ΤΗ ΛΗΘΗ ΤΗΣ ΣΠΑΡΤΗΣ. ΘΑ ΤΗΝ ΚΑΛΟΥΣΕ ΝΑ ΚΑΝΕΙ ΞΑΝΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΡΑΓΟΥΔΙ.

Το άρθρο αυτό, αφιερωμένο σε δύο μεγάλες μορφές της μουσικής παράδοσης της αρχαίας Σπάρτης, τον Τυρταίο, τη φωνή που εμψύχωνε τους Σπαρτιάτες, και τον Τέρπανδρο, τον άνθρωπο του ρυθμού, της λύρας και της μουσικής, δεν θα μπορούσε να κλείσει χωρίς μια ιδιαίτερη αναφορά στο Ωδείο «Τυρταίος – Τέρπανδρος» της Σπάρτης. Εδώ και δεκαετίες, το όνομα των δύο αυτών σπουδαίων δημιουργών δεν υπάρχει μόνο στα βιβλία της ιστορίας, αλλά συνεχίζει να ακούγεται μέσα από νότες, όργανα και νέες φωνές. Με ανθρώπους όπως ο Σαράντος Κανελλάκος και ο Πανάγος Τσαούσης, και με όλους όσοι δίδαξαν και διδάσκουν εκεί, το Ωδείο έχει προσφέρει μουσική παιδεία σε γενιές Σπαρτιατών και έχει συμβάλει στη δημιουργία μουσικών που στελεχώνουν και τη Φιλαρμονική του Δήμου Σπάρτης. Ας είναι λοιπόν αυτό το άρθρο μια μικρή τιμητική αφιέρωση σε μια σχολή που, με τον δικό της τρόπο, κρατά ζωντανή μια μουσική παράδοση αιώνων. Γιατί στη Σπάρτη η ιστορία δεν πρέπει μόνο να θυμάται. Πρέπει και να συνεχίζει να ακούγεται.

Με το θάρρος της γνώμης από τον Βασίλη Λαδά
Κάτοικος Σπάρτης