Με θλίψη παρατήρησα βλέποντας τις τηλεοπτικές εικόνες κι ακούγοντας τις ομιλίες των επισήμων πως το όλο έργο παρουσιάστηκε ως έργο της σημερινής κυβερνήσεως και ειδικά της Υπουργού Πολιτισμού και των συνεργατών της, που εκτελέστηκε και ολοκληρώθηκε στα πλαίσια της 7/ετούς διακυβέρνησης της χώρας από τον κ. Μητσοτάκη.

Καμία αναφορά στο γεγονός ότι:

• Το Υπουργείο Πολιτισμού (συντομογραφία: ΥΠ.ΠΟ.) συγκροτήθηκε στις 26 Ιουλίου 1985 από την κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου με καθήκοντα την προστασία, τη διάσωση και προβολή της πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και την ανάπτυξη των τεχνών στην Ελλάδα, σε συνέχεια του προηγούμενου.
• Υπουργός Πολιτισμού το 1985 όταν αποφασίστηκε η αναστήλωση των παλατιών κι άρχισαν οι πρώτες εργασίες ήταν η αείμνηστη Μελίνα Μερκούρη.
• Την ευθύνη της μελέτης και της εκτέλεσης του σπουδαίου έργου ανέλαβε ο Στέφανος Σίνος  διακεκριμένος Έλληνας αρχιτέκτονας, ερευνητής και ακαδημαϊκός, γνωστός για το τεράστιο αναστηλωτικό και συγγραφικό του έργο. Ο Στέφανος Σίνος γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε αρχιτεκτονική στα Πολυτεχνεία του Μονάχου και της Καρλσρούης, απ’  όπου απεφοίτησε το 1962. Από το 1963, υπηρέτησε ως βοηθός στην έδρα της Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο της Καρλσρούης, όπου αναγορεύθηκε διδάκτωρ μηχανικός το 1967. Το 1970, αναδείχθηκε υφηγητής (Privatdozent) της Ιστορίας και Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής στο ίδιο πανεπιστήμιο. Στη συνέχεια, εξελέγη καθηγητής της Αρχιτεκτονικής Μορφολογίας και Ρυθμολογίας στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, υπηρετώντας από το 1972 έως το 1985. Το 1984, έγινε μέλος της ομάδας εργασίας για την αναστήλωση των μνημείων του Μυστρά και κατόπιν εξελέγη πρόεδρος της Επιτροπής του Υπουργείου Πολιτισμού για την Αναστήλωση των Μνημείων του Μυστρά. Επίσης, για δέκα χρόνια υπηρέτησε ως επικουρικός σύμβουλος για τη διατήρηση και την αναστήλωση των παραδοσιακών οικιών της Κύπρου. Έχει δημοσιεύσει δύο βιβλία για τα μνημεία του Μυστρά στα ελληνικά (Τα Μνημεία του Μυστρά, Αθήνα 2009, και Η Αρχιτεκτονική του Καθολικού της Μονής της Παντάνασσας του Μυστρά, Αθήνα 2012) και άλλα στα γερμανικά και αγγλικά πάνω σε γενικά αρχιτεκτονικά θέματα, όπως και πολλά άρθρα σε διάφορα περιοδικά και εγκυκλοπαίδειες.

Δυστυχώς οι λαλίστατοι κατά τα’ άλλα Επίσημοι δεν έκαναν την παραμικρή αναφορά στους προκατόχους τους που θεμελίωσαν και οδήγησαν το έργο στο σημερινό αποτέλεσμα που έσπευσαν να το οικειοποιηθούν κατ’ αποκλειστικότητα!

Όπως αναφέρει στην κριτική του για το 3ο βιβλίο του Καθηγητή Στέφανου Σίνου «Stefanos Sinos, The Late Byzantine Palace of Mistras and its Restoration, Εκδόσεις Καπόν, Αθήνα 2021, 408 σελ. ISBN: 978-618-5209-72-8» ο Αρχιτέκτων και Ομότιμος Καθηγητής στο ΕΜΠ Γεώργιος Μ. Σαρηγιάννης με τίτλο: Το ύστερο βυζαντινό Παλάτι του Μυστρά και η αναστήλωσή του (22/03/2021)

• Μελετώντας κανείς φωτογραφίες των παλατιών του Μυστρά των αρχών του περασμένου αιώνα, έβλεπε ένα τεράστιο κτήριο που, αν και σε κακή κατάσταση, επιζούσε και το χρησιμοποιούσαν οι βοσκοί για σταυλισμό των κοπαδιών τους: θύμιζε την προφητεία του Ιερεμία, που για να δείξει την έσχατη κατάντια μιας ευημερούσας πόλης (της Ιερουσαλήμ εν προκειμένω)  προφήτευε ότι θα ερημωθεί και θα έρθουν στον χώρο της ποιμένες με τα κοπάδια τους στήνοντας σε κύκλο τις σκηνές τους  «…εις αυτήν ήξουσιν ποιμένες και τα ποίμνια αυτών και πήξουσιν επ’ αυτήν σκηνάς κύκλω…» (Ιε.6.2)
• Τα παλάτια είχαν σχεδιαστεί από τον Ορλάνδο και άλλους, και όλο το οικοδομικό υλικό ήταν εκεί. Βέβαια, κανείς από την Αρχαιολογική Υπηρεσία δεν τολμούσε να προβεί σε αποκατάσταση, είτε λόγω «συνήθειας» είτε λόγω φόβου, υπηρεσιακού ή προσωπικού, δεδομένου ότι δεν είχε επιχειρηθεί ποτέ στην Ελλάδα ένα τέτοιο γιγαντιαίο εγχείρημα. Έτσι, όλες οι επεμβάσεις  στον Μυστρά ήταν «σωστικού χαρακτήρα» στις γενικές τους γραμμές.
• Ο Στέφανος Σίνος το τόλμησε. Με Διδακτορικό και Υφηγεσία στην Καρλσρούη, και με θαρραλέες και πρωτόγνωρες για την Ελλάδα αντιλήψεις, έπεισε την Υπηρεσία, εξασφαλίστηκαν τα κονδύλια, και το έργο ξεκίνησε με επικεφαλής τον ίδιο το 1986 και (για τα παλάτια) αποπερατώθηκε το 2009. Για πάνω από μια εικοσαετία, το έργο προχώρησε με τόλμη αλλά και αυστηρή επιστημονική τεκμηρίωση, και πέραν των άλλων αποτέλεσε «Σχολή» για τους αρχαιολόγους, αρχιτέκτονες, ιστορικούς και αναστηλωτές που εργάστηκαν εκεί με την καθοδήγηση του Σίνου (Ντούλα Μουρίκη, Αιμιλία Μπακούρου, Γεωργία Μαρίνου, Πάνος Ραφτόπουλος, Ελένη Καλλίρη), όπως και για τις δεκάδες εργάτες και τεχνίτες, που μπορεί να είχαν προϋπηρεσία σε άλλες αναστηλώσεις, εδώ όμως τα πράγματα ήταν διαφορετικά.
• Πρέπει να σημειωθεί, ότι οι πρωτοποριακές αντιλήψεις του στην Ιστορία και τη Διδασκαλία, τον έφεραν αντιμέτωπο με το παραδοσιακό κατεστημένο της Σχολής Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ (όπου είχε εκλεγεί καθηγητής και δίδαξε από το 1972 ως το 1985), το οποίο με διάφορες μεθοδεύσεις τον εξανάγκασε σε παραίτηση – ολέθριο για το Πολυτεχνείο, αλλά ευεργετικό για τον Μυστρά!
• Ο καθηγητής Στέφανος Σίνος πέτυχε να αναστρέψει αυτήν την εικόνα του Μυστρά, αναστηλώνοντας τα παλάτια του δίνοντάς τους την αρχική μορφή τους με αρχαιολογική συνέπεια, που δεν επιτρέπει σε κανέναν να αμφισβητήσει το αποτέλεσμα. Κάθε πέτρα μπήκε στη θέση της, ελλείποντα μέλη κατασκευάστηκαν έπειτα από πλήρεις μελέτες, τίποτα δεν είναι τυχαίο ή «περίπου» στη θέση ή τη μορφή του. Ακόμη και όταν δεν υπήρχαν στοιχεία από όμοια μέλη, ή εκεί που χρειάστηκε ολική ανακατασκευή, όλα έγιναν από συγκριτικές μελέτες και από in situ μελέτες των στοιχείων. Ευτυχώς δεν είχαν περάσει 200-300 χρόνια από την απαρχή της κατάρρευσης των οικοδομικών στοιχείων, και αν ξέρεις, μπορείς να κάνεις τα ερείπια να μιλήσουν, και ο Σίνος ξέρει πολύ καλά. Με αυστηρή αρχαιολογική πειθαρχία και συνέπεια, αποκατέστησε το Παλάτι στη μορφή που είχε επί Παλαιολόγων, τοίχοι, κλίμακες, παράθυρα και άλλα ανοίγματα, τόξα, εξώστες, στη Μεγάλη Αίθουσα του παλατιού, όλα στη θέση τους και στην τότε μορφή τους. Παράλληλα, αν κάτι δεν μπορούσε να τεκμηριωθεί αναμφισβήτητα, το άφηνε όπως είναι τώρα. Για παράδειγμα, όπως αναφέρει, το παλάτι της Τραπεζούντος είχε οροφή, όπως λεπτομερώς το περιγράφει ο Βησσαρίων, και η πιθανότητα να είχε και το Παλάτι του Μυστρά, είναι πολύ μεγάλη. Όμως δεν βρέθηκαν οικοδομικά στοιχεία, ούτε περιγραφές, ούτε  παρόμοιες και σύγχρονές του κατασκευές, και ευσυνείδητα το άφησε χωρίς οροφή.

Αυτός είναι ο πολιτικός πολιτισμός που πρέπει να διέπει το δημόσιο βίο της πατρίδας μας; Με χρονικά άλματα κενού να αποσιωπώνται οι θετικές αποφάσεις κι ενέργειες πολιτικών και θεσμικών προκατόχων και ο αγώνας ζωής του Καθηγητής Στέφανου Σίνου, που παρά την αποσιώπησή του από τους εφήμερους κυβερνώντες, το αποτύπωμά του στις εργασίες για την αναστήλωση του παλατιού του Μυστρά θα μείνει εις τον αιώνα!

Γιάννης Μητράκος