Και υπογραμμίζει ο Χαλκοκονδύλης τον ηρωικό θάνατο των Ελλήνων που πέθαναν για τις γυναίκες, τα παιδιά τους, την πατρίδα, ενώ οι Τούρκοι είχαν μπει πια στην πόλη και σκότωναν αδιακρίτως στους δρόμους: «Ἄλλοι δ’ αὖ τῶν Ἑλλήνων ἄλλη τῆς πόλεως τραπόμενοι ἐν ἀπορίᾳ εἴχοντο καὶ οὐ πολλῷ ὕστερον οἱ μὲν ἀπώλοντο, οἱ δὲ καὶ ἡλίσκοντο, καὶ πολλοὶ τῶν Ἑλλήνων ἄνδρες, γενόμενοι ἀγαθοὶ ἐμαχέσαντο καὶ ἀπέθανον πρὸ τῆς πατρίδος, ὥστε μὴ ἐπιδεῖν τὰς γυναῖκας αὐτῶν καὶ τοὺς παῖδας εἰς ἀνδραποδισμὸν γιγνομένας. Ὅ τε καὶ Θεόφιλος τοῦ Παλαιολόγων γένους ταύτῃ ἐτελεύτησεν, ἀνδρικῶς ἀγωνισάμενος θανάτου ἕνεκα καὶ τῶν Παλαιολόγων οἱ μετοχιταῖοι, ὁ τε πατὴρ καὶ παῖδες αὐτοῦ, μαχόμενοι ἀπώλοντο καὶ συχνοὶ τῶν ἀμφὶ βασιλέα Ἑλλήνων εὖ γεγονότες ἀπέθανον, μὴ ἀνεχόμενοι ἐπιδεῖν σφίσι τὴν πατρίδα δεδουλωμένην».

Ο Ν. Βάρβαρος, εξάλλου, που βρισκόταν τότε στην Κωνσταντινούπολη, σημειώνει στο ημερολόγιό του ότι δεν ήταν δυνατό να μάθουν αν ο αυτοκράτορας ζούσε ή απέθανε: «ἀλλὰ εἶπον τινὲς ὅτι ὤφθη ἐν τῷ ἀριθμῷ τῶν νεκρῶν σωμάτων». Κατά τον Φραντζή πάλι, όταν ο Μωάμεθ ζήτησε να μάθει για την τύχη του βασιλέα, «τινὲς μὲν ἐλθόντες ἔλεγον ὅτι ἔφυγεν, ἄλλοι δε ἐν τῇ πόλει κεκρυμμένον εἶναι ἔλεγον, ἄλλοι δὲ τεθνάναι μαχόμενον». Ο Δούκας και ο Φραντζής βεβαιώνουν ότι ο αυτοκράτορας έπεσε μαχόμενος και δεν έφυγε ούτε κρύφτηκε. Ομιλούν, μάλιστα, και για την ταφή του. Η φήμη, λοιπόν, γράφει ο Κ. Παπαρρηγόπουλος, ότι ο αυτοκράτορας επέζησε από την Άλωση της Πόλης πέρασε από τον χώρο της ιστορίας στον χώρο της ποίησης, «των ευσεβών εθνικών ονείρων και ελπίδων». Για πολύ χρόνο και λόγω της σύγχυσης των πληροφοριών, επικρατούσε η φήμη ότι ο αυτοκράτορας είχε φύγει ή ζούσε κρυμμένος. Με κανέναν τρόπο δεν τον ήθελε ο λαός πεθαμένο. Για τούτο και την επαύριον της Άλωσης ο ποιητής του «θρήνου της Κωνσταντινουπόλεως» αναρωτιέται: 

Ο νεκρός της Πύλης του Αγίου Ρωμανού ζωντάνεψε, μεταμορφώθηκε και έγινε ο «Μαρμαρωμένος Βασιλιάς», έγινε η Μεγάλη Ιδέα, δύναμη και ακοίμητη λαχτάρα γενεών των Ελλήνων. Βέβαια, ο επαρκής αναγνώστης μας διακρίνει τον μύθο και το όνειρο από την ιστορική πραγματικότητα. Η Μεγάλη Ιδέα είναι παλαιότερη του «Μαρμαρωμένου Βασιλιά». Ήταν η ιδέα, στο πρώτο μισό του 13ου αιώνα, των αυτοκρατόρων της Νίκαιας, των οποίων η στρατηγική ήταν να ελευθερώσουν την Κωνσταντινούπολη από τους Φράγκους (1204). Την ίδια πολιτική συνέχισε, όπως είδαμε στις πρώτες σελίδες του βιβλίου, ο Μιχαήλ Παλαιολόγος. Αλλά τα πράγματα εξελίχθηκαν εντελώς αντίθετα προς την Μεγάλη Ιδέα: αντί να υπάρξει ανάσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αυτή συρρικνώθηκε, κουράστηκε και κατέρρευσε, τελικά, μέσα στην κοντόφθαλμη πολιτική και την ανύποπτη μακαριότητα των Καντακουζηνών και των Παλαιολόγων, πλην του τελευταίου, του μάρτυρα αυτοκράτορα Κωνσταντίνου ΙΑ΄.

Δημήτρης Κατσαφάνας

(Για την αντιγραφή Παναγιώτης Ζηρίνης)

(Συνεχίζεται)